• https://www.facebook.com/insanveislam.org/
  • https://twitter.com/insanuislam
MAKALELER
VAAZ ARŞİVİ
DİYANET FETVALARI

Hızır: Ansızın Gelen İlâhî Yardım

HIZIR

Hz. Musa, kavmine konuşma yapmak üzere kalktığı bir esnada cemaatten biri, “İnsanların en âlimi kimdir?” diye sordu. Bunun üzerine yeryüzünde peygamber olması hasebiyle kendisinden daha bilgili bir kimsenin olamayacağı kanaatinde olan1 Musa (as), “Allah bilir, Allah en iyi bilendir.” diyerek ilmi Allah'a izafe etmesi gerekirken, “Ben, en bilgiliyim.” dedi. Hz. Musa'nın bu davranışı üzerine Yüce Allah, iki denizin birleştiği yerde ondan daha âlim bir kulunun olduğunu ona vahyetti.

Bunun üzerine Hz. Musa, Rabbine, onu nerede bulabileceğini sordu. Yüce Allah da Musa'ya, “Sepetin içinde bir balık taşı. Balığı kaybettiğin yerde (bu kimseyi bulacaksın).” buyurdu. Neticede Hz. Musa yanına Yûşa' b. Nûn adlı genci yol arkadaşı olarak aldı ve içinde balık olan sepeti birlikte taşıdılar. Hz. Musa bu genci balığı gözlemekle yükümlü tutarak ayrıldığı zaman kendisine haber vermesini istedi2 ve ona şöyle dedi: 

لَٓا اَبْرَحُ حَتّٰٓى اَبْلُغَ مَجْمَعَ الْبَحْرَيْنِ اَوْ اَمْضِيَ حُقُبًا

Durup dinlenmeyeceğim, ta ki iki denizin birleştiği yere varacağım. Varamazsam, senelerce yürüyeceğim.” dedi.1

İki denizin birleştiği noktaya vardıklarında Hz. Musa bir kayanın gölgesinde uykuya daldı. Tam bu esnada balık canlanıp denize atladı ve denizin derinliklerinde kayboldu.4 Genç, balığın canlanıp denize gittiğini görmüş, fakat şeytan ona bu durumu Hz. Musa'ya haber vermesini unutturmuştu.5 İşte aslında Hz. Musa'nın, Allah'ın kendisine Musa'dan daha çok ilim verdiği kulu ile buluşacağı yer, balığın denize doğru yol tuttuğu bu yer idi.

Derken acıktılar. Hz. Musa gence, 

اٰتِنَا غَدَاءَنَا لَقَدْ لَقِينَا مِنْ سَفَرِنَا هٰذَا نَصَبًا

Öğle yemeğimizi getir, bu yolculuğumuzdan dolayı çok yorgun düştük.”2 dedi. Bunun üzerine genç, 

قَالَ اَرَاَيْتَ اِذْ اَوَيْنَٓا اِلَى الصَّخْرَةِ فَاِنِّي نَسِيتُ الْحُوتَ وَمَٓا اَنْسَانِيهُ اِلَّا الشَّيْطَانُ اَنْ اَذْكُرَهُ وَاتَّخَذَ سَبِيلَهُ فِي الْبَحْرِ عَجَبًا

Gördün mü? Kayaya sığındığımız sırada balığı unutmuşum. Doğrusu onu sana söylememi bana ancak şeytan unutturdu. Balık şaşılacak bir şekilde denizde yolunu tutup gitmişti.” dedi.3

Hz. Musa, bunun, kendisinden daha âlim olan kul ile buluşacağı yeri belirten bir işaret olduğunu biliyordu. Hemen o mevkie geri döndüler.8 Vardıklarında Musa, kayanın yanı başında, elbisesine bürünmüş olan Hızır'ı gördü ve selâm verdi. Hızır, Musa'nın bu şekilde selâm vermesine şaşırarak, “Senin ülkende selâm ne gezer!” dedi. Musa, “Ben Musa'yım.” diyerek karşılık verdi. O, “İsrâiloğulları'nın Musa'sı mı?” diye sorunca, Musa, “Evet.” dedi.

Hızır, “Hayırdır, ne istiyorsun?” diye tekrar sorunca, Hz. Musa, 

جِئْتُ لِتُعَلِّمَنِى مِمَّا عُلِّمْتَ رَشَدًا

“Sana öğretilen ilimden bana doğruya iletici bir ilim öğretmen için geldim.” dedi. Bunun üzerine Hızır,

أَمَا يَكْفِيكَ أَنَّ التَّوْرَاةَ بِيَدَيْكَ ، وَأَنَّ الْوَحْىَ يَأْتِيكَ ، يَا مُوسَى إِنَّ لِى عِلْمًا لاَ يَنْبَغِى لَكَ أَنْ تَعْلَمَهُ وَإِنَّ لَكَ عِلْمًا لاَ يَنْبَغِى لِى أَنْ أَعْلَمَهُ ،

“Elindeki Tevrat ve sana gelen vahiy senin için yeterli değil mi? Sen Allah'ın ilminden O'nun sana öğrettiği bir ilme sahip bulunmaktasın, bu ilmi ben bilmem. Ben de Allah'ın ilminden O'nun bana öğrettiği bir ilme sahibim, onu da sen bilmezsin.”4 dedi. Daha sonra Hz. Musa, Hızır'a, 

هَلْ اَتَّبِعُكَ عَلٰٓى اَنْ تُعَلِّمَنِ مِمَّا عُلِّمْتَ رُشْدًا

Sana öğretilenden, bana, doğruyu bulmama yardım edecek bir bilgi öğretmen için sana tâbi olayım mı?”5 deyince, 

قَالَ اِنَّكَ لَنْ تَسْتَطِيعَ مَعِيَ صَبْرًا ﴿67﴾ وَكَيْفَ تَصْبِرُ عَلٰى مَا لَمْ تُحِطْ بِهِ خُبْرًا ﴿68

Doğrusu sen benimle beraberliğe asla sabredemezsin. İç yüzünü kavrayamadığın bir şeye nasıl sabredebilirsin?”6 şeklinde cevap verdi. Hz. Musa da, 

قَالَ سَتَجِدُنِٓي اِنْ شَٓاءَ اللّٰهُ صَابِرًا وَلَٓا اَعْصِي لَكَ اَمْرًا

İnşallah beni sabreder bulacaksın, hiçbir işte de sana karşı gelmeyeceğim.”7 dedi. Hızır da, 

قَالَ فَاِنِ اتَّبَعْتَنِي فَلَا تَسْـَٔلْنِي عَنْ شَيْءٍ حَتّٰٓى اُحْدِثَ لَكَ مِنْهُ ذِكْرًا

Bana tâbi olacaksan hiçbir şey hakkında ben bahsetmedikçe soru sorma.”8 dedi. Hz. Musa bu şartı kabul etti ve birlikte yola koyuldular.

Hz. Musa ve Hızır birlikte sahil boyunca yürürken bir gemi gördüler ve gemidekilerden kendilerini de gemiye almalarını istediler. Gemidekiler Hızır'ı tanıdıkları için, hemen ücretsiz olarak onları gemiye aldılar. Bir müddet sonra Hızır, geminin tahtalarından birini söktü. Hızır'ın kendilerine iyilik yapan bu insanlara zarar verdiğini düşünen Hz. Musa, 

اَخَرَقْتَهَا لِتُغْرِقَ اَهْلَهَا لَقَدْ جِئْتَ شَيْـًٔا اِمْرًا 

Sen onu içindekileri boğmak için mi deldin? Doğrusu şaşılacak bir iş yaptın!”9 dedi.

Bunun üzerine Hızır, Musa'nın kendisine verdiği sözü hatırlatarak, 

قَالَ اَلَمْ اَقُلْ اِنَّكَ لَنْ تَسْتَطِيعَ مَعِيَ صَبْرًا

Ben sana, 'Benimle birlikte olmaya sabredemezsin.' dememiş miydim?”10 şeklinde cevap verdi. Hz. Musa ise, 

قَالَ لَا تُؤَاخِذْنِي بِمَا نَسِيتُ وَلَا تُرْهِقْنِي مِنْ اَمْرِي عُسْرًا

Unuttuğum şeyden dolayı beni suçlama; işimde bana güçlük çıkarma.”11 diyerek af diledi.

Hz. Musa'nın bu itirazı gerçekten unutma neticesinde olmuştu. Daha sonra bir serçe gelip geminin kenarına kondu ve gagasıyla denizden bir miktar su aldı. Serçenin bu hareketini izleyen Hızır, Hz. Musa'ya, “Benim ilmim ve senin ilmin, ancak şu serçenin denizden eksiltebildiği kadarını Allah'ın ilminden eksiltebilir.” dedi.

Bir müddet sonra ikisi de gemiden indiler. Sahilde yürümeye devam ederlerken Hızır, arkadaşlarıyla oynamakta olan bir çocuk gördü ve hemen onu öldürdü. Hz. Musa bu olaya da çok şaşırmıştı ve Hızır'a, 

اَقَتَلْتَ نَفْسًا زَكِيَّةً بِغَيْرِ نَفْسٍ لَقَدْ جِئْتَ شَيْـًٔا نُكْرًا 

Tertemiz bir canı, bir can karşılığı olmaksızın (kimseyi öldürmediği hâlde) katlettin ha! Gerçekten sen fena bir şey yaptın!”12 dedi. Hızır, Musa'dan bu itirazı bekliyormuş gibi yine, 

قَالَ اَلَمْ اَقُلْ لَكَ اِنَّكَ لَنْ تَسْتَطِيعَ مَعِيَ صَبْرًا

Ben sana benimle birlikte olmaya sabredemezsin dememiş miydim?”13 şeklinde karşılık verdi. Musa da, 

قَالَ اِنْ سَاَلْتُكَ عَنْ شَيْءٍ بَعْدَهَا فَلَا تُصَاحِبْنِيۚ قَدْ بَلَغْتَ مِنْ لَدُنِّي عُذْرًا 

Bundan sonra sana bir şey sorarsam artık benimle arkadaşlık etme. Doğrusu, tarafımdan (dilenecek son) özre ulaştın (bu son özür dileyişim).”14 dedi.

Yine yollarına devam ettiler ve bir köye vardılar. Köy ahalisinden yiyecek istediler fakat bu isteklerine karşılık bulamadılar. Derken köyde yıkılmaya yüz tutmuş bir duvar gördüler. Hızır bu duvarı eliyle kaldırıp düzeltince kendilerini misafir olarak kabul etmeyen bu insanlara yardımcı olmanın anlamsız olduğunu düşünen Hz. Musa yine dayanamadı ve şöyle bir itirazda bulundu: 

لَوْ شِئْتَ لَتَخِذْتَ عَلَيْهِ أَجْرًا 

İsteseydin bu iş için bir ücret alırdın.”15

Musa'nın bu itirazı karşısında Hızır,

قَالَ هٰذَا فِرَاقُ بَيْنِي وَبَيْنِكَ سَاُنَبِّئُكَ بِتَأْوِيلِ مَا لَمْ تَسْتَطِعْ عَلَيْهِ صَبْرًا

İşte bu, benimle senin, aramızın ayrılmasıdır. Şimdi sana, sabredemediğin şeylerin içyüzünü haber vereceğim. ”16 dedi ve şunları anlattı:

اَمَّا السَّفِينَةُ فَكَانَتْ لِمَسَاكِينَ يَعْمَلُونَ فِي الْبَحْرِ فَاَرَدْتُ اَنْ اَعِيبَهَا وَكَانَ وَرَٓاءَهُمْ مَلِكٌ يَأْخُذُ كُلَّ سَفِينَةٍ غَصْبًا 

Gemi, denizde çalışan yoksul kimselerindi. Onu kusurlu kılmak istedim. (Çünkü) onların arkasında, her gemiyi zorla ele geçiren bir kral vardı.”17 Böylece Hüded b. Büded ismindeki bu kral23 gemiyi almaya geldiğinde onu delinmiş bulacak ve bırakıp gidecekti. (Gemidekiler de) onu bir tahta ile tamir edeceklerdi.24

وَاَمَّا الْغُلَامُ فَكَانَ اَبَوَاهُ مُؤْمِنَيْنِ فَخَشِينَٓا اَنْ يُرْهِقَهُمَا طُغْيَانًا وَكُفْرًا ﴿80﴾ فَاَرَدْنَٓا اَنْ يُبْدِلَهُمَا رَبُّهُمَا خَيْرًا مِنْهُ زَكٰوةً وَاَقْرَبَ رُحْمًا ﴿81

Çocuğa gelince. Onun anne babası mümin kimselerdi. (Çocuğun) onları azgınlık ve nankörlüğe sürüklemesinden korktuk. Böylece Rablerinin onlara bu çocuğun yerine daha hayırlı ve daha merhametli bir çocuk vermesini diledik.”18 Bu çocuk ileride isyankâr bir kul olacaktı. Anne babasının ona olan sevgileri, onun yoluna tâbi olmalarına yol açabilirdi.26

وَاَمَّا الْجِدَارُ فَكَانَ لِغُلَامَيْنِ يَتِيمَيْنِ فِي الْمَدِينَةِ وَكَانَ تَحْتَهُ كَنْزٌ لَهُمَا وَكَانَ اَبُوهُمَا صَالِحًا فَاَرَادَ رَبُّكَ اَنْ يَبْلُغَٓا اَشُدَّهُمَا وَيَسْتَخْرِجَا كَنْزَهُمَا رَحْمَةً مِنْ رَبِّكَۚ وَمَا فَعَلْتُهُ عَنْ اَمْرِيۜ ذٰلِكَ تَأْوِيلُ مَا لَمْ تَسْطِعْ عَلَيْهِ صَبْرًا

Duvar ise şehirdeki iki yetim çocuğa ait idi. Altında onlara ait bir define vardı. Babaları da iyi bir insandı. Rabbin, onların olgunluk çağına ulaşmalarını ve Rabbinden bir rahmet olarak definelerini çıkarmalarını istedi. Bunları ben kendi görüşüme göre yapmadım. İşte senin, sabredemediğin şeylerin içyüzü buydu.”19 Duvarın altındaki hazineler, biriktirilmiş altın ve gümüşten ibaretti.28

Peygamber Efendimizin anlattığı bu kıssa Kur'ân-ı Kerîm'de Kehf sûresinde de geçmektedir. Fakat bu sûrede, kıssanın kahramanlarından bazılarının Hızır, Yûşa' b. Nûn gibi isimlerle isimlendirilmesi, Hz. Musa'nın kavmi ile arasında olan konuşma, hayat suyunun balığı canlandırması, bir kuşun gemiye konarak denizden bir katre su alması ve öldürülen çocuğun küfür tabiatı üzerine yaratılmış olduğunun belirtilmesi gibi hususlara yer verilmemektedir.29

Kur'an'da Hz. Musa ile arasında geçen bu hadiselerin anlatıldığı kimse hakkında yalnızca, 

فَوَجَدَا عَبْدًا مِنْ عِبَادِنَٓا اٰتَيْنَاهُ رَحْمَةً مِنْ عِنْدِنَا وَعَلَّمْنَاهُ مِنْ لَدُنَّا عِلْمًا 

Derken, kullarımızdan bir kul buldular ki ona katımızdan bir rahmet vermiş, kendisine tarafımızdan bir ilim öğretmiştik.”20 ifadeleri yer almakta, ismi, nerede ve ne zaman yaşadığı hakkında detaylı bilgi verilmemektedir. Kur'an'da anlatılan bu kıssanın Hızır hakkında olduğu kesin olarak bilinmemekle birlikte İslâm âlimlerinin çoğunluğu bu kimsenin Hızır olduğu kanaatindedir.31 

Nitekim hadislerde de söz konusu kıssadaki şahıstan Hızır diye bahsedilmesi32 bu kanaati güçlendirmektedir. Fakat Hızır'ın aslında kim olduğu, nerede, ne zaman yaşadığı, peygamber mi, velî mi yoksa melek mi olduğu gibi konular hakkında Kur'an'da veya hadislerde ayrıntılı bilgi verilmemesi, Hızır hakkındaki bilgilerin asırlarca tartışılmasına sebep olmuştur.

Hızır (as) hakkında âyetlerde ve hadislerde detaylı bilgi verilmemesinin sebebi, diğer bazı kıssalarda olduğu gibi bu anlatımlarda da tarihî bilgi vermenin değil, örnek sunmanın ve ibret aşılamanın hedeflenmesidir. Nitekim Yüce Rabbimiz şöyle buyurmaktadır: 

 وَتِلْكَ الْاَمْثَالُ نَضْرِبُهَا لِلنَّاسِ لَعَلَّهُمْ يَتَفَكَّرُونَ

...İşte misaller! Biz onları insanlara düşünsünler diye veriyoruz.”21

وَكُلًّا نَقُصُّ عَلَيْكَ مِنْ اَنْبَٓاءِ الرُّسُلِ مَا نُثَبِّتُ بِهِ فُؤٰادَكَ وَجَٓاءَكَ فِي هٰذِهِ الْحَقُّ وَمَوْعِظَةٌ وَذِكْرٰى لِلْمُؤْمِنِينَ

Peygamberlerin haberlerinden senin kalbini (tatmin ve) teskin edeceğimiz her haberi sana anlatıyoruz. Bunda, sana gerçeğin bilgisi, müminlere de bir öğüt ve bir uyarı gelmiştir.”22

Peygamber Efendimizin bu kıssayı anlattıktan sonra, 

 يَرْحَمُ اللَّهُ مُوسَى ، لَوَدِدْنَا لَوْ صَبَرَ حَتَّى يُقَصَّ عَلَيْنَا مِنْ أَمْرِهِمَا 

“Allah, Musa'ya rahmet eylesin. Keşke sabretseydi de (aralarında başka olaylar geçseydi) bize o ikisinin yapacağı diğer şeyler de anlatılsaydı.”23 buyurması da bu kıssanın anlatılmasındaki gayenin ibret almak olduğunu bizlere göstermektedir.

Musa ile Hızır kıssasını bu açıdan değerlendirdiğimizde, bir peygamber olmasına rağmen Hz. Musa'dan daha bilgili bir kimsenin olması, bu bilginin Allah vergisi olduğunu ve Allah'ın da bunu dilediği kimseye verebileceğini göstermektedir. Yüce Rabbimizin, 

وَفَوْقَ كُلِّ ذِي عِلْمٍ عَلِيمٌ 

...Her ilim sahibinin üstünde daha iyi bir bilen vardır.”24 uyarısı da kimsenin tüm bilgileri kuşatamayacağını, daima birilerinden bir şeyler öğrenilebileceğini hatırlatmaktadır.

Bu kıssadan, Allah'ın kendisine ilim verebilmesi için kula düşenin gayret sarf etmek olduğu da anlaşılmaktadır. Nitekim Peygamber Efendimizin, “İlim ancak öğrenmekle elde edilir.” 37 sözü ilmin elde edilmesinin çalışmak ile mümkün olabileceğini göstermektedir. Bu durum Hz. Musa için de geçerlidir. Nitekim başlangıçta Allah'tan vahiy aldığı için olsa gerek kendisini yeryüzünde bulunan en âlim kimse olarak gören Hz. Musa, Rabbinin kendisinden daha âlim bir kulu olduğuna dair uyarısını aldıktan sonra hemen ilim öğrenmek için yollara düşmüştür. Onun bu davranışı ilme verdiği değer ve bu uğurda gösterdiği fedakârlığın da bir göstergesidir.

Yine Hızır ile Musa arasında geçen olaylara ibret gözüyle bakıldığında, dışarıdan yanlış ve kötü gibi görünen bazı olayların gerisinde makul sebeplerin olabileceği anlaşılmaktadır. Yüce Rabbimizin, 

وَعَسٰٓى اَنْ تَكْرَهُوا شَيْـًٔا وَهُوَ خَيْرٌ لَكُمْ وَعَسٰٓى اَنْ تُحِبُّوا شَيْـًٔا وَهُوَ شَرٌّ لَكُمْ وَاللّٰهُ يَعْلَمُ وَاَنْتُمْ لَا تَعْلَمُونَ

...Olur ki bir şey sizin için hayırlı iken siz onu hoş görmezsiniz. Yine olur ki bir şey sizin için kötü iken siz onu seversiniz/istersiniz. Allah bilir, siz bilmezsiniz.”25 buyruğu da insana kötü gibi gözüken bazı şeylerin hakikatte iyi olabileceğini bildirmektedir. Hakikaten kıssada anlatılanlar, yaşanan her hadisede Allah'ın hikmetlerinin olduğu düşüncesini teyit etmektedir.

Her ne kadar bu kıssalar Kur'an'da veya hadislerde ibret alınması için anlatılmış olsa da insandaki merak duygusu Hızır'ın kimliğinin asırlarca tartışılmasına sebep olmuştur. Bu tartışmalarda ele alınan ilk husus Hızır'ın ismi ile ilgilidir. Arapça kaynaklarda, “hadır, hadr ve hıdr” şekillerinde yer alan Hızır kelimesi, yeşil, yeşilliği çok olan yer anlamlarına gelmektedir.39 Peygamber Efendimiz de, 

إِنَّمَا سُمِّىَ الْخَضِرُ أَنَّهُ جَلَسَ عَلَى فَرْوَةٍ بَيْضَاءَ فَإِذَا هِىَ تَهْتَزُّ مِنْ خَلْفِهِ خَضْرَاءَ 

“Hızır'a Hızır (Hadır-Yeşil) denilmesi, otsuz kuru bir yere oturduğu zaman ardından oranın hemen yeşermesi sebebiyledir.”26 buyurmuştur.

Hızır ile ilgili olarak İslâm âlimleri arasında pek çok husus tartışılmıştır. Bunlardan belki de en önemlisi Hızır'ın her insan gibi tarihte yaşayıp ölmüş mü yoksa onun ölümsüz bir kul mu olduğu sorusudur. Hızır'ın geçmişten günümüze yaşamış olduğu düşüncesi, bazı rivayetlerde balığın “hayat suyu” ile olan teması sonucu dirildiğinden bahsedilmesi41 ile yakından ilgilidir.

Nitekim ölüleri dirilttiğine, canlıları ölümsüzlüğe eriştirdiğine inanılan hayat suyundan Hızır'ın da içtiği, böylece kıyamete kadar yaşayacağı yorumları, Hızır'ın darda kalmışların yardımına koşan, Allah'ın sevgili kullarına lütuf ve ikramlarını ulaştırdığı bir aracı konumuna sahip olduğu düşüncesini doğurmuştur. Böylece Hızır, tarihte yaşamış “salih bir kul”dan ziyade olağanüstü bir şahsiyet olarak tasavvur edilmiştir.42 

Dahası hadislerde âhir zamanda Deccâl'in karşısına çıkacağı belirtilen kişinin Hızır olduğuna dair yorumlar da43 daha çok mutasavvıflar tarafından savunulan Hızır'ın kıyamete kadar yaşayacağı düşüncesini desteklemiştir. Bununla birlikte İslâm âlimlerinin çoğunluğu, 

وَمَا جَعَلْنَا لِبَشَرٍ مِنْ قَبْلِكَ الْخُلْدَ

Biz, senden önce de hiçbir beşere ölümsüzlük vermedik...”27

كُلُّ نَفْسٍ ذَٓائِقَةُ الْمَوْتِ

Her canlı ölümü tadacaktır...”28 âyetlerini ve Peygamber Efendimizin, 

فَإِنَّ رَأْسَ مِائَةٍ لاَ يَبْقَى مِمَّنْ هُوَ الْيَوْمَ عَلَى ظَهْرِ الأَرْضِ أَحَدٌ

“Yüz sene sonra, bugün yeryüzünde yaşayanlardan kimse kalmaz.”29 hadisini delil getirerek Hızır'ın da her insan gibi ölümlü olduğunu savunmaktadırlar.47

Hızır'ın öldüğü kabul edildiğinde, onun ne zaman yaşamış olduğu sorusu gündeme gelmektedir. Musa (as) ile arasında geçen hadiseden hareketle Hızır'ın Hz. Musa döneminde yaşadığı söylenebilir. Bir rivayette, Hızır'ın, Mısır'da yaşayan İsrâiloğulları'ndan bir kimse olduğu, bir rahipten hak dini öğrendiği, daha sonra bu dini yaymaya çalıştığı anlaşılınca bir adaya sığındığının ifade edilmesi bu ihtimali desteklemektedir.48

Hz. Musa döneminde yaşadığı düşünüldüğünde onun Hz. Musa'nın dahi bilmediği bazı gaybî bilgileri bilmesinden yola çıkarak söz konusu salih kulun peygamber olup olmadığı da tartışılmıştır. Nitekim gayb, insanın akıl ve duyular yoluyla hakkında bilgi edinemeyeceği bir alandır. Gaybı yalnızca Cenâb-ı Hakk'ın bildiği Kur'an'da açıkça beyan edilmiştir.49 

Hızır'ın gelecekte yaşanacaklara dair bazı gaybî bilgilere sahip olması50 göz önünde bulundurulduğunda, onun vahiy yoluyla bu bilgileri Cenâb-ı Hak'tan alan bir peygamber olduğu düşünülmüş, Kur'an'da kendisine rahmet verildiğinin belirtilmesi de51 bazı âlimlerce, “Ona peygamberlik verildi.” şeklinde yorumlanmıştır.52 

Hızır'ın peygamber değil de Allah'tan ilham alan bir velî olduğu fikri de bazı mutasavvıflarca ifade edilmiş, fakat bir velînin peygamberden daha âlim olmasının mümkün olamayacağını düşünen âlimler bu ihtimali reddetmişlerdir. Ayrıca, Hızır'ın insan şekline bürünmüş bir melek olma ihtimalinden de söz edilmiştir.53

Kur'an ve hadis kaynaklı Hızır tasavvurlarının yanında bir de İslâm ile doğrudan bağlantısı olmayan Hızır telakkileri mevcuttur. Nitekim “Ölümsüzlük pınarı” yahut “âb-ı hayat” olarak adlandırılan “hayat suyu”ndan içtiği, böylece ölümsüzlük kazandığı düşünülen Hızır'ın kıyamete kadar yaşayacağına inananlar bulunmaktadır.

Bu inancın Gılgamış Destanı, İskender Efsanesi ve bazı Yahudi kaynaklardaki efsaneler ile benzerlik arz ettiği görülmekteyse de rivayetlerde Hızır'ın ölümsüzlüğüne dair bilgi yer almamaktadır. Yahudi kültüründe Hızır'ınkine benzer hikâyeler İlyâ hakkında da anlatılmakla birlikte Tevrat'ta ne Hızır ne de İlyâ hakkında böyle bir kıssa yer almaktadır.54 

Yine çeşitli toplumlarda ve kültürlerde yaygın olan “Hıdırellez Bayramı” da Hızır ile İlyas isimlerinin birleşmesinden oluşmuştur. Halk arasında ölümsüzlük suyundan içmeleri sonucu biri karada, biri denizde olmak üzere darda kalanların yardımına koştuklarına inanılan Hızır ile İlyas'ın buluştukları bahar mevsiminin başlangıç günü “Hıdırellez” olarak anılmıştır. Bu inanışa göre, Hızır ve İlyas'ın her yıl mayıs ayının altıncı günü buluşmaları ile birlikte doğa yeniden canlanmaktadır. Temelleri İslâm öncesi kültürlere dayanan bu efsanevî “Hıdırellez” telakkilerinin elbette ki İslâm'da yeri yoktur.55

Bunların dışında halk arasında yaygın bir şekilde kabul gören Hızır karakteri yardımlaşma ve yardıma muhtaç olanların yardımına koşma hususunda menkıbeleşmiş olup geçmişten günümüze yaşayan, kıyamete kadar da yaşayacağına inanılan temsilî bir kahramandır. Hızır'ın, darda kalan insanların yardımına koştuğuna, bazen dilenci kılığına girerek yardım konusunda insanları imtihana tâbi tuttuğuna inanılmaktadır.

Nitekim Hızır ile ilgili anlatılan hikâyelerde; dilenci kılığında gelen ve yardım edilmediğinde imtihanın kaybedildiğinin bir emaresi olarak aniden ortadan kaybolan bir Hızır'dan yahut darda kalmış bir kimsenin Allah'tan yardım istediği bir esnada aniden çıkagelen ve yardımın ardından da esrarengiz bir şekilde daha teşekkür dahi etmeye fırsat kalmadan ortadan kaybolan bir Hızır'dan bahsedilmektedir.

Hızır'ın gerçekten yardım veya imtihan için gelip gelmediği bilinemez ama bu Hızır düşüncesinin toplumsal dayanışmayı diri tutarak insanlar arasındaki yardımlaşmayı sağlama gibi bir işlev icra ettiği bir gerçektir. “Kul sıkışmayınca Hızır yetişmez!”, “Her geceni Kadir, her geleni Hızır bil!” sözleri, yine acil servislere “Hızır Acil” denmesi de bu düşüncenin bir tezahürüdür.

Bu anlamda tarihte yaşamış ve Kur'an'da, “kullarımızdan bir kul” şeklinde ifade edilen56 kimse ile halk arasında temsilî bir şahsiyete bürünmüş Hızır tasavvuru birbirinden ayrılmaktadır. Kur'an'da ve hadislerde bahsedilen Hızır tarihte yaşamış bir kul iken halk dilindeki Hızır bir nevi ilâhî yardımın işareti konumundadır. Fakat burada dikkat edilmesi gereken husus, yardımın Hızır'dan değil yalnızca Allah'tan geldiği ve yine yardımın yalnızca Allah'tan istenilmesi gerektiğidir.57 Çünkü Rabbimiz yardımın yalnızca kendisinden olduğunu bize bildirmektedir: 

وَمَا النَّصْرُ اِلَّا مِنْ عِنْدِ اللّٰهِ الْعَزِيزِ الْحَكِيمِ

...Yardım ve zafer, yalnızca mutlak güç ve hikmet sahibi Allah katındandır.”30

اَلَمْ تَعْلَمْ اَنَّ اللّٰهَ عَلٰى كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ ﴿106﴾ اَلَمْ تَعْلَمْ اَنَّ اللّٰهَ لَهُ مُلْكُ السَّمٰوَاتِ وَالْاَرْضِ وَمَا لَكُمْ مِنْ دُونِ اللّٰهِ مِنْ وَلِيٍّ وَلَا نَصِيرٍ ﴿107

Allah'ın gücünün her şeye hakkıyla yettiğini bilmez misin? Bilmez misin ki göklerin ve yerin mülkiyet ve hükümranlığı yalnızca Allah'ındır? Sizin için Allah'tan başka ne bir dost ne de bir yardımcı vardır.”31

1 Kehf, 18/60.

2 Kehf, 18/62.

3 Kehf, 18/63.

4 Buhârî, Tefsîr, (Kehf) 3.

5 Kehf, 18/66.

6 Kehf, 18/67-68.

7 Kehf, 18/69.

8 Kehf, 18/70.

9 Kehf, 18/71.

10 Kehf, 18/72.

11 Kehf, 18/73.

12 Kehf, 18/74.

13 Kehf, 18/75.

14 Kehf, 18/76.

15 Kehf, 18/77.

16 Kehf, 18/78.

17 Kehf, 18/79.

18 Kehf, 18/80-81.

19 Kehf, 18/82

20 Kehf, 18/65.

21 Haşr, 59/21.

22 Hûd, 11/120.

23 Buhârî, İlim, 44.

24 Yûsuf, 12/76.

25 Bakara, 2/216.

26 Buhârî, Enbiyâ, 27

27 Enbiyâ, 21/34.

28 Âl-i İmrân, 3/185.

29 Buhârî, Mevâkîtü’s-salât, 40

30 Âl-i İmrân, 3/126.

31 Bakara, 2/106-107.


Kaynak: Diyanet Hadislerle İslam


Üye Girişi
Aktif Ziyaretçi19
Bugün Toplam2713
Toplam Ziyaret2892471
HADİSLERLE İSLAM DİB
EĞİTİM SUNUMLARI