Bugün kıymetli bir hoca arkadaşımız grupta bir hadis paylaştı. "Kimi bir işte görevlendirip yaptığı işin karşılığı olarak kendisine bir ücret verdiysek, bu ücret dışında alacağı her şey (kamuya) hainliktir." (Ebû Dâvud, "Harâc", 10) Bu mesele üzerine grupta yaptığımız tartışmayı paylaşmak istedim.

Şöyle ki bu tarz rivayetleri her zaman doğrudan ve mutlak bir hüküm cümlesi olarak anlamak uygun olmayabilir.

Bir sözün kime, ne zaman, nerede ve hangi sebeple söylendiği önemlidir. O dönemde verilmek istenen mesaj ile bugüne bakan yönü her zaman aynı somut olaya birebir karşılık gelmeyebilir. Bu sebeple hadisleri okurken, öncelikle bizi hangi konuda sakındırdığına ve hangi ahlâkî ilkeye dikkat çektiğine bakmak gerekir. Keskin bir şekilde "haram-helal" ya da "iman-küfür" düzlemine yerleştirerek değerlendirmek her zaman sağlıklı sonuç vermeyebilir.

Hükme konu olan bir mesele hakkında sağlıklı bir değerlendirme yapılacaksa, o konuyla ilgili bütün rivayetler birlikte ele alınmalı ve dinin bütünlüğü gözetilerek bir sonuca varılmalıdır. Bu da işin ehli olan âlimlerin (uzmanları) yapabileceği bir iştir; herkesin kendi başına hüküm çıkarmaya çalışması doğru değildir.

Şahsen ben bu meseleye böyle bakıyorum.

Nitekim "Sizden kim, kendi nefsi için istediğini kardeşi için de istemedikçe iman etmiş olmaz" hadisi de iman-küfür sınırı çizen bir tanım yapmaktan ziyade, paylaşma ve empati duygusunu vurgulamaktadır. O dönemin üslubunda, dinin en değerli kavramlarından biri olan "iman" kelimesi kullanılarak Allah'u a'lem verilmek istenen mesaj güçlendirilmiştir. Aksi takdirde bu hadisi lafzî ve katı bir anlamda ele alırsak, imanını eksiksiz koruyabilen kimse kalmazdı.

Hoş görünüze Bu nedenle hadisleri değerlendirirken hem bağlamı hem de dinin genel ilkelerini dikkate alan, dengeli ve bütüncül bir yaklaşım benimsemek gerektiğini düşünüyorum. Aksi hâlde ya "hadis Müslümanlığı" gibi indirgemeci bir anlayışa savrulup din daraltılıp işlevsiz hâle getirilir ya da hadis karşıtlığına yönelinerek İslâmî ilim geleneğinin asırlarca oluşmuş birikimi yok sayılmış olur.